Selenium Tonlama

Selenium tonlama, baskıda kalan stabil olmayan gümüş bileşimlerinin daha stabil selenium ile yer değiştirmesini sağlar. Selenium tonlama, genelde fotoğraf kağıtlarında görülen sarı-yeşilimsi kimyevi rengi yok eder, baskıya hoş bir renk katar, d-max’ı artırır, baskıdaki siyahlara derinlik verir, kontrastı artırır.

Sulandırılmış selenium toner zararlı olmayan amonyak kokusu salar, ancak elle temas etmemek gerekir. Tonlama yaparken kesinlikle ya bambu maşa kullanılmalı ya da eldiven takılmalıdır.

Lekesiz tonlama yapabilmek için aşağıdaki koşullara uymak gerekir:

Durdurma (Stop), Sabitleme (Fixing), Tonlama ve HCA Banyoları

Baskı yaparken durdurma (stop) banyosu için sadece akar çeşme suyu kullanıyorum. Kart ve film yıkama işlemlerinde durdurma banyolarında asit kullanmıyorum, akar çeşme suyunda 30-45 saniye kartı yıkadıktan sonra baskıyı durdurma (fixing) banyosuna atıyorum.

Mümkün olan en verimli sabitleme (fikser) işlemi için 2 ayrı fikser banyosu kullanılmalıdır; 1. fikser işin büyük bir bölümünü yapar, 2. fikser arta kalan gümüş tuzlarını temizler. Çift fikser banyo işlemi, arşivsel kalıcılık ve baskı için en ideal sonuçları verir.

Baskıyı önce 1 dakika süreyle 1. sabitleme banyosunda (TF-3) sabitliyorum. 1. sabitleme banyosundan sonra baskılar su dolu bir küvete alınıyor ve akar suda kısa bir süre yıkanıp bekletiliyor . Kışın çeşme suyunun soğuk olduğu zaman, suda bekletme süresi en çok 2 saat, yazın ılık suda en çok 1 saat olabilir.

Baskı işleminin sonunda 1. sabitleme banyosunu döküyor, tüm küvetleri yıkayıp kaldırıyorum ve içinde baskıların durduğu su dolu küveti evyenin en soluna alıyorum. Hemen sağına ikinci bir küvete taze 2. sabitleme banyosu, onun sağına selenium toner olan küvet, onun sağına su dolu bir küvet ve en sağa 5. küvete taze fikser giderici (HCA – hypo clearing agent) banyosu hazırlıyorum.

Baskıları tek tek sudan alıp önce 2. fikser banyosunda 1 dakika süreyle sabitleme işleminden geçiriyorum. Baskılar 2. fikser banyosundan çıkarılıp doğrudan selenium tonlama banyosuna atılıyor. Selenium tonlama süresi kağıttan kağıda ve developer’den developer’e değişir. İdeal tonlama için her fotoğrafçının kendi testlerini yapması gerekir. Ben Forte Polywarmtone PW14 kartı Ansco 130 1:2 ile yıkayıp, 1:19 Kodak Rapid Selenium’da (1 kısım Selenium 19 kısım saf su) 2-10 dakika arası süreyle tonluyorum. Bu süre tonerin eskiliği ile değişmektedir. Aynı kağıt Tetenal Eukobrom 1:9 developerde 7 dakika tonlama istemektedir ve sonuçta daha soğuk bir ton elde edilmektedir.

Selenium tonlama işlemi baskı gününden başka bir gün de yapılabilir. Bu kez baskılar 5 dakika süreyle suda ıslatılır, 1 dakika kadar fixer’dan geçirilip selenium toner’e atılarak diğer bahsedilen işlemlerden geçirilir.

Baskılar selenium tonere atıldığında hemen sol taraftaki suda bekleyen tonlanmamış başka bir baskıya bakmak, ara sıra selenium toner’deki baskıya bakmak gerekir. Böylece tonlanmayı daha iyi bir şekilde görmek mümkün olacaktır. Baskı, renk değiştirir değiştirmez, baskıyı çıkarmaya hazırlanılır. Bundan sonra baskı gitgide koyulaşacak ve rengi patlıcan moru veya siyah çikolata rengine doğru dönecektir. Bu renk değişimi değişik marka ve cins kağıtlarda ve değişik developer’larda farklılıklar gösterir. Bromide kağıtlar fazla tonlanmaz. Buna en iyi örnek Ilford Galerie’dir. Galerie selenium tonlamada nerdeyse hiç renk değiştirmez. Ancak arşivsel işlem tam anlamıyla çalışır. Chlororbromide kağıtlar daha belirgin tonlanır. Sıcak tonlu kart banyosu (developer) ile yıkanmış kart daha belirgin tonlanır ve baskılar daha sıcak tonlu olur.

Selenium Tonlama süresi bittiğinde baskıları, selenium tonerin sağında bulunan su dolu küvete beklemeye alıyorum. Tonlama işlemi bittiğinde tüm baskıları, akar suda ve küvetteki suyu birkaç kere boşaltıp yeniden doldurarak 2-3 dakika süreyle yıkıyorum. Sonra baskılar topluca taze fikser giderici - HCA küvetine atılıyor. Baskılar 1. HCA banyosunda sürekli alt-üst edip karıştırarak 3-5 dakika süreyle yıkanıyor. Süre sonunda HCA banyosu dökülüp baskılar, akar suda ve küvetteki suyu birkaç kere boşaltıp yeniden doldurarak 2-3 dakika süreyle yıkanıyor.

Bundan sonra baskıları kartların birbirine değmeden dikey durduğu arşivsel yıkama tankında, akar çeşme suyunda 30 dakika süreyle yıkıyorum.

Baskılar arşivsel yıkama tankından taze hazırlanmış ikinci bir HCA solüsyonuna aktarılıyor. Burada da 3-5 dakika karıştırıldıktan sonra tekrar akar çeşme suyunda birkaç kez aktarılırak yıkanıyor ve HCA’dan (sodyum sülfit) arındırıldıktan sonra tekrar arşivsel yıkama tankına aktarılıyor ve bir 30 dakika daha yıkanıyor. Detaylı bilgi için Arşivsel Baskı Yöntemim sayfasına bakabilirsiniz.

Selenium çevreye zararlı bir metaldir. Seleniumu elverdiğince dökmemek gerekir. Bunun için aşağıdaki yöntemi tavsiye ederim. Ayrıca bu yöntemle selenium kullanımı çok daha ekonomik olacaktır.

Baskının hiçbir aşamasında asit kullanmayınız.

Kodak Rapid Selenium Toner’i saf su (akü suyu veya distile su) ile karıştırınız.

Tonlama esnasında, tonerin içerisinde bazı çökeltiler oluşur. Bu çökeltiler baskıyı lekeler ve baskıya geri dönüşü olmayan zararlar verir. Bunu engellemek ve selenium toner solüsyonuna uzun ömür vermek için her tonlama sonrası selenium toneri kağıt süzgeçten (filitre) geçiriniz. Böylelikle selenium toner neredeyse sonsuza kadar dayanır. Tonerin zayıfladığını tonlama işleminin yavaşladığında hissedersiniz. Bu durumda solüsyona biraz Kodak Rapid Selenium eklemek yeterli olacaktır.

Bülent Özgören